Filmak

Marcus Aguila Erromatik doan erromatar legionarioa da, Bederatzigarren Legioa aurkitzeko asmoz. Baina Legio hori 20 urte lehenago desagertu zen Eskoziako mendietan, eta aita du galduen artean. Bilaketa horretan bere kargura duen Esca esklabo ingelesa du bidelagun. Testuinguru bortitzak eta basatiak itxuratzen du ekintza eta pertsonaien intimismoa uztartuz aurrera egiten duenkontakizunaren paisaia

Frantsesek New Yorken izan duten presentzia hizpide hartuta, Askatasunaren Estatua datorkigu gogora. Baina Manhattanen iparraldean, turismo zirkuituetatik urrun, METeko Erdi Aroa Saileko The Cloisters Museoak, Frantziako beste pieza batzuk hartzen ditu, ez nolanahikoak. Pirinioetako abadia baten kutsuko museo hori XX. mendearen hasieran Okzitaniatik iritsitako lau klaustroren inguruan egituratzen da. Aparteko abentura horri buruzko historia kontatzen du filmak.

 

Filma hau docufikzio generoan egina dago, gazteentzako publikoarentzat. Filmak XX. mendearen hasierako bidaiari handi errusiarraren, Piotr Kozloven, istorioa kontatzen du; Asia Erdialdeko esploratzaile hura, Khara-Khoto izeneko hiri zaharra —hondarretan galduta zegoena— aurkitu zuena. Zoritxarrez, izen hori ez da oso ezaguna, nahiz eta Hermitage museoak eta beste batzuek harro erakusten dituzten bere espedizioetatik jasotako bildumak. Filmen istorioa zientzialari gazte baten “bidea” da, Kozlov sutsuarenganako “pertsonalitate ezezagunean” murgiltzen dena, duela ehun urteko “aurkikuntza handien garaian”. Ikusleak filmeko heroia jarraitzen du. Aldi berean, 2023-2024ko “Piotr Kuzmich Kozloven ibilbideetan barrena” izeneko Mongoliako Espedizio Zientifikoa garatzen da, non zientzialari, historialari, arkeologo eta geologo ospetsuak parte hartzen duten.

Estatu kolpea eman eta Turkiak Zipre inbaditu zuela berrogeita hamar urte igaro ondoren, atzerriko eta Zipreko arkeologoek, Zaharkinen Saileko langile erretiratuekin batera, gogora ekartzen dituzte beren oroitzapenak, gerrak eragindako trauma kolektiboari buruz eta Zipreko arkeologian izandako ondorioei buruz gogoeta egiten ari diren bitartean. Skammata lanak, indusketa lanei buruzko artxiboko materialak eta lekukotasun liluragarriak uztartzen baititu, 1974ko uda tragikoa gertatu aurreko eta ondorengo Zipreko arkeologia markatu zuten funtsezko gertaeren berri ematen du. Grekoz, “skammata” hitzak “indusketa” esan nahi du hitzez hitz, baina zanga arkeologiko eta gerrako lubaki adierak era baditu hitz horrek.

1994. urtearen erdialdean, antzinako Palenque hiriko XIII. Tenpluan egiten ari ziren indusketa arkeologikoetan, zientzialari eta aditu batzuek aurkikuntza guztiz berezi bat egin zuten: emakume baten ehorzlekua, kolore gorri biziko zinabrioz estalita; erregina bati zegokion hilobi baten ezaugarri guztiak zeuzkan. Indusketa lanak gidatzen zituen Arnoldo González Cruz arkeologoak “Erregina Gorria” izenaz bataiatu zuen aurkikuntza. Jarraian egindako azterlanek iradokitzen duten hipotesiaren arabera, Tz’ak-b’u Ajaw da, K’inich Janahb Pakal errege gaztearen ezkontidea. Errege horren agintepean, maien mendebaldeko hiri nagusi bihurtu zen Palenque inola ere.

Espainiako emakume arkeologo batzuen adierazpenen bidez ezagutzen da diziplinaren iragan hurbila genero ikuspegi batetik. Aipatzen dizkiguten esperientzia pertsonalek itxuratzen dute iraganeko, orainaldiko eta etorkizuneko belaunaldien ibilbide komuna.

Siponton, hautsaren, tresnen eta begirada finkoen artean, indusketa lanei emandako egun bat baliatzen da aztarnategi arkeologiko baten eta lanbide baten historia azaltzeko. Dokumental honek gertutik jarraitzen du arkeologoen eguneroko lana, arreta berezia jartzen duena historia argitara ekartzeko lanak dakarren ahaleginean, doikuntzan, zaintzan eta eguneroko gizatasunean.Aztarnategi horren historiaren bidez, obrak agerian uzten du lan arkeologikoaren benetako izaera, eta, aldi berean, azpimarratu egiten du arkeologia publikoaren balioa lurraldearekin elkarrizketatzeko eta gizabidezko harremana izateko jardunbide gisa. Filma, off-eko ahotsik eta bitartekaririk gabe, denbora errealean garatzen da lanegun batean, keinuetan arreta berezia jarriz eta jendea lurrarekin eta zientzia komunitatearekin batzen duen loturari erreparatuz. Narrazio isila baina esanahiaz betea da.

Army of Lovers obrak Batailoi Sakratuaren saga epiko ezezaguna du kontagai. Eliteko unitate hori 150 gizonezko maitale bikotek osatzen zuten, eta antzinaroko gerlari zailduenak izan ziren inolaz ere. Gudaroste greziar hori Tebasko hiriak sortu zuen K.a. 379. urtean Espartaren nagusitasunari amaiera emateko. Batailoiak garaitezin borrokatu zuen berrogei urtez, baina Mazedoniako Filipo II.aren eta haren seme Alexandroren armadak garaitu zuen Keroneako guduan. Azpiratu zituzten borroka zelaian lurperatu zituzten 300 maitaleak, eta ahanzturan galdu ziren arkeologo greziar batek 1880. urtean hobi komuna aurkitu zuen arte. Aurkikuntza sekula ez zen ezagutarazi, eta hobia estali egin zuten. Ondorioz, historialari batzuek ezeztatu egin zuten Batailoi Sakratuaren existentzia bera. Halere, 2019an, Atenasko Museo Arkeologikoko sotoan galdutako eskeleto bat aurkitu zuten, baita indusketa hari zegozkion erregistro batzuk ere, hobi komunaren marrazki zehatzekin: bikoteka eta besoak gurutzatuta etzandako 300 gizonek osatutako gudarostea irudikatzen zuten. Nazioarteko arkeologo eta historialari talde bat aurkitu berri diren aztarnak aztertzen ari da, informazio ezezaguna eskaintzen ari baitira Batailoi Sakratuaren historiari buruz. Aurkikuntza horiek behartzen gaituzte Antzinako Greziari buruz dugun ikuspegia eta denboran zehar heroismoaren eta maskulinitatearen aurrean izan dugun pertzepzioa birplanteatzera.

Kataluniako Arkeologia Klasikoko Institutuko Paisaiaren Arkeologiako Ikerketa Taldea (GIAP) Ekialdeko Pirinioetan egiten ari den indusketa arkeologikoari buruzko dokumentala da. Dokumentalak Coll de Morellesko (Meranges) aztarnategiko egunerokotasuna islatzen du, aztarnategi hori baita Espainian eta Mediterraneo inguruan altuerarik garaienean induskatutakoa. Eta diziplina arkeologiko guztiz berezi baten bereizgarriak erakusten ditu. goi mendietako arkeologiaren bereizgarriak.

Bidaia liluragarria da erromatarren aurreko zibilizazio misteriotsu honetara eta penintsulako hego-mendebaldean utzi zuen aztarnara. K.a. IX. mendean sortua feniziar kulturaren eta Guadalquivir ibaiaren bazterrean bizi ziren bertako herrien kultuaren artean bat egin ondoren, Tarteso Portugaleraino hedatuko zen, baina azken urteetan ikerketak beste gune batean jartzen ari dira fokua, Guadiana ibaiaren Erdiko Haranean. Extremadurako inguru horretan ez dira gutxi arkitekturaren, bitxigintzaren, salgaien trukeen, sinesmen erlijiosoen eta idazketa sistema sortu berriaren bidez galdua den kultura horri buruzko informazio baliotsua eskaintzen ari diren aztarnategiak.

XIX. mendeko 50. hamarkadan, Guadamurren, Toledoko hiriaren aldirian, bisigodoen garaiko 23 koroa aurkitu zituzten ausaz. Espainian, bertan eraman ziren burua lehenengo indusketa “ofizialak”. Altxorrak sakabanatu egin ziren Espainian eta Frantzian barrena, eta aurkitu eta ia hirurogeita hamar urte geroago Pétainek koroa batzuk itzuli zizkion Francoren gobernuari. Horrela, Espainiak mendeetako errebantxa bat bete zuen iparraldeko herrialdearekin, eta, akordioa Frantziarentzat oso kaltegarria izan baitzen, Napoleonen soldaduek lapurtutako piezak eta legez erositako beste batzuk eskuratu zituen Espainiak. Urte batzuk geroago, Juan Manuel de Rojas, Toledoko arkeologoa, tokiari merezi duen errekonozimendua itzultzeko lanean ari da.

Iragan mendeko berrogeita hamargarren hamarkadan Espainian urri zen txatarra, eta, ondorioz, itsasbazterretik gertuko naufragioetan hondoratutako ontzietako metalak balio handia zuen. Gaur egun aztarna arkeologikotzat daukaguna, familia eta enpresa askok bizirauteko baliabidea izan zen garai hartan. Ebroko Itsasoa urpeko negozioaren erreferentziazko aurkintza bihurtu zen. Lan egiteko aukerak erakarrita, haraino iritsi ziren eskafandrari eta urpekari klasikoak. Haien historiak nahasi egin dira desegin zituzten ontziei buruzko kontakizun txundigarriekin. Nortzuk zirenherdoildutako metala berreskuratzeko beren bizia arriskuan jartzen zuten horiek? Eta, zer aurkitu zuten itsas hondoan?

2013an, Guido Gay ingeniari italiarrak Korsika eta Italia artean hondoratutako itsasontzi zahar bat aurkitu zuen 360 metroko sakoneran. Hasiera batean pentsatu zuten harri kargamentu bat zeramala astungarri gisa, baina berehala jakin zuten ontziak kalitate askotako beirak zeramatzala, tonaka. Aparteko aurkikuntza horri esker, mota horretako bigarren aurkikuntza izan baitzen, frantses eta italiar arkeologoez osatutako talde bat sortu zen eta Alfred Merlin izeneko itsasontzian itsasoratu zen hondoratutako ontziko (Capo Corso 2 izenaz ezaguna) zama ikertzeko. Obra honek beirak Antzinako Erroman izandako garrantzia aztertzen du aipatutako taldeak ur sakonetan bideratutako ikerketa arkeologikoaren bitartez, eta azaltzen du nola beira fabrikatzeko metodoen garapenak eta hedapenak betirako aldatu zuten gizakiaren zibilizazioa.

Film hau Luxorko (Egipto) Ramesseum-eko denboraldi arkeologiko berriaren (XXXIV. kanpaina) testuinguruan kokatu behar da. Indusketa prozesu baten barruan guztiz murgiltzera garamatza. Hileta hobi bat agerian uztetik hasi eta Erdiko Inperioko hilobi bateko patio batetik hondakinak ateratzeraino, misio arkeologiko baten egunerokotasuna biziarazten digu dokumentalak.

Stonehenge eta Filitosako estatua-menhirrak baino 3.000 urte lehenago, izaki enigmatiko bat zizelkatu zuten hilarri batean, Korsikako hegoaldean. Aspaldi ez dela, Balchirianazaldu zen. Jainkoa da, ala deabrua? Borrokalaria ala aztia? Zer eginkizun betetzen zuen? Ikerketa arkeologiko honi esker jakingo dugu hori guztia, Balchiriako indusketetatik Mediterraneoko bazter guztietara eramango baikaitu, Greziara, Espainiara eta Sardiniara. Iraganerako bidaia horretan, eskultura misteriotsu horren etapen berri izango dugu.

Alihuén Challupen landako eskolako haurrak Txileko hiriburu Santiagora abiatu dira beren irakasleekin eta tutoreekin batera, haien arbasoen hilerrietatik arpilatutako Metaweak –milaka urtedituzten buztinezko piezak– lehen aldiz ikustera. Haur horietako askorentzat aurreneko bidaia da hirira, eta, beraz, aparteko gertaera da haientzat eta beren familientzat. Bidaia horren kontakizunak agerian uzten ditu historiaren babesaren eta herrien eta haien bizimoduen estraktibismoaren arteko kontraesanak. Zentralismoaren adierazpena da eta, aldi berean, belaunaldi berriak iragan hurbilarekin berriz lotzeko keinua.

Iragana eta oraina hari hauskor baten bidez txirikordatzen dira, memoriaren bidez. Memoria hori historiaren aztarnak kontserbatu diren material geldoetan ere dago jasota. Dokumental hau Burdin Aroan barneratzen da arkeologia esperimentalaren bidez Castromaoko (Galizia) zeramika labea esploratzeko. Materialen azterketak aukera ematen digu iraganeko prozesuak hobe ulertzeko, baina baita gogorarazteko objektuen anatomiak beti ezkutatzen dituela alderdi ezezagunak, memoriak bezala.

Italiaren bihotzean, Orvietoko labarren oinetan dago Campo della Fiera, 2.000tik gora urtetan sakratua eta historia uztartu diren aparteko aurkintza. Ustez, leku horretan zegoen Fanum Voltumnae mitikoa, etruriarren santutegi federala. Hainbat garai bizi izan zituen, erromatarren gune espirituala eta administratiboa izan zen eta, geroago, frantziskotarren egonleku. Azkenhogei urteetan egindako ikerketa arkeologikoei esker, agerian geratu dira balio ikaragarri handiko elementu arkeologiko batzuk: antzinako tenpluak, mosaikoak, zeramika baliotsuak eta inoiz esploratu ez den eta altxor ahaztuak gordetzen dituen zulo sakon bat. Berreraikuntza historikoen, elkarrizketa esklusiboen eta filmaketa ikusgarri baten bidez, pelikulak gonbita egiten die ikusentzuleei bidaia liluragarri bat egiteko eta toki paregabe honen bizitza, gainbehera eta pizkundea ezagutzeko. Gainera, zuloan aurkitutako pieza arkeologikoetako batek argi pixka bat eskaintzen du tenplarioen inguruko misterioari eta balizko trama historiko bati buruz.

Homo sapiensak eta neandertalak iritsi baino askoz ere lehenago, beste gizaki batzuk bizi izan ziren glaziazioaren aldirik hotzenetan gaur egungo Frantziako lurraldean. Toki zehatz bat izan zen gizaki horien lekuko lurralde horretan: Frantziako Tautavel haitzuloa, Pirinioetako mendilerroaren oinetan. Nola biziraun zuten antzinako gizaki horiek halako ingurune latzean? Azken deskubrimendu zientifikoetan oinarritzen den obra honek antzinako arbaso horien aurreko ikuspegi berri bat eskaintzen du, haien gaitasun kognitiboak harrigarriak baitira.

Saudi Arabiaren iparraldean eta Jordaniaren hegoaldean, zerutik begiratuta kometa erraldoiak diruditen milaka egitura geometriko misteriotsu daude. Harrizko lerrokadura ikaragarri handi horietan zaharrena K.a. 7000. urte inguruan eraiki zuten. Egitura horiek gizakiaren historian eraikitako zaharrenen artean daude; izan ere, Egiptoko piramideak edo Stonehengeko egituramegalitikoak baino 4.000 urte lehenagokoak dira. Nork eraiki zituen? Eta zergatik? Arkeologo talde bat enigmaren korapiloa askatzen saiatzen ari da teknologiarik aurreratuena erabiliz eta Neolitoko garai ezezagun horri buruzko informazio berria emanez.

Peruko Río Abiseo Parke Nazionalaren –UNESCOk Munduko Ondare Mistoa izendatua– barru-barruan, zientzialarien eta kontserbazionisten diziplinarteko talde bat zeharkaldi bati ekin dio 1. Eremu Historiko- Kulturalera bidean, Gran Pajatén aurkintza arkeologikoa ikertzeko, dokumentatzeko eta babesteko, chachapoyatarren ondare kulturala baita. Film honek Gran Pajatén kontserbatzeko ahaleginak dokumentatzen ditu, baita planetako paisaia urrunenetako eta baliotsuenetako batean lan egiteko erronkak ere.

2013an, arkeologo konprometitu batzuek, oso baliabide gutxirekin, Aigües Baixesko iberiar gotorlekua berreskuratzeko xedean baimendutako indusketa lanei ekin zieten jabetza pribatuko orube batean, El Campelloko udal barrutian (Alacant). Urtebete geroago, lehenengo ekinaldiko lan arkeologikoak egin ondoren eta Kultura Intereseko Ondasun izendatzeko izapideak abian jarrita, arkeologoek berreskuratutako egituraren zati handi bat suntsituta gertatu zen “ustekabeko” hondeamakina “ikusezin” baten jardunaren ondorioz. Orain dela 2.500 urte altxatutako eraikin batenhistoria da honakoa, non giza jarduera legez kanpo saiatu baitzen eraikina berriro ahanzturara itzul zedin.

Munduko aztarnategi arkeologiko garrantzitsuenetako bat da Ponpeia. K.a. VII. mendean fundatu zuten, eta hiri aberatsa zen, merkataritza eta kultura jarduerez betea. Hiri oparoa izan zenK.o. 79. urtean erupzio bolkaniko suntsitzaile baten ondoriozko errauts eta apar harriez eraturiko geruza lodi baten azpian geratu zen arte, baina, horri esker, mendeetan zehar kontserbatu dirahiriko altxorrak. Eraikin aipagarri asko ditu, baina Faunoren Etxea nabarmendu egiten da erromatar arkitekturaren adierazgarri aparta gisa. Etxe handi horrek bertan bizi izan zen familiaren.